Taglioni (Tagljoni, Taljoni) Filippo (Filip) (1777–1871), tancerz, baletmistrz, choreograf i pedagog baletu.
Ur. 5 XI w Mediolanie (Lombardia), był synem Carla (ok. 1755 – ok. 1853), tancerza i baletmistrza, oraz Marii z domu Petracchi, tancerki. Miał siostry Giuseppę (ur. ok. 1780) i Luigię (Louise) (ur. ok. 1785), tancerki, oraz brata Salvatorego (1789–1868), tancerza i choreografa.
T. uczył się tańca od rodziców i występował już jako sześciolatek, ze względu na typ urody obsadzany także w rolach dziewczęcych. W choreografiach ojca oraz m.in. P. Angioliniego tańczył w l. 1790–8 m.in. we Florencji, Wenecji, Rzymie i Mediolanie. Od r. 1799 doskonalił umiejętności w Paryżu u J.-F. Coulona, po czym został solistą baletu w Théâtre de l’Académie Royale de Musique i wystąpił m.in. w „Le retour de Zéphire, ou La vallée de Tempé” D. Steibelta (choreografia P.-G. Gardel). W sezonie 1803/4 był pierwszym tancerzem Opery Królewskiej w Sztokholmie. Dn. 9 VII 1803 poślubił poznaną tam Sofie Edvig Karsten (1783–1862), tancerkę i początkującą malarkę, córkę Ch. Ch. Karstena (1756–1827), śpiewaka operowego, oraz jego polskiej żony, śpiewaczki, aktorki i harfistki Marianny Zofii Stępkowskiej, znanej jako Mariane Sophie Stebnowska lub Stempkosta (1753–1848). W r. 1804 w Sztokholmie urodziła się im córka Mariana Sophie, używająca później imienia Maria lub Marie. Dalsza aktywność twórcza T-ego była w większości związana z jej karierą taneczną.
Dn. 30 XI 1805 zadebiutował T. jako choreograf w Kärntnertortheater w Wiedniu baletem „Atalante und Hippomenes” z muzyką A. Gyrowetza. Jako pierwszy tancerz tego teatru kreował role w baletach w choreografii Angioliniego, swojego ojca i własnej. Od r. 1811 w Kassel był pierwszym tancerzem i baletmistrzem teatru króla Westfalii Hieronima Bonapartego. W r. 1813 występował krótko w Mediolanie w Regio Ducale Teatro alla Scala, gdy jego żona z córką Marią i synem Paolem (ur. 1808) zamieszkała w Paryżu. Następnie tańczył w Turynie, Florencji, Wenecji i Livorno oraz w Monachium, Hamburgu, Berlinie i Kopenhadze, a w r. 1818 ponownie w Sztokholmie, gdzie zrealizował pięć niewielkich baletów. Od poł. r.n. znów pracował w Wiedniu jako pierwszy tancerz w Hofoper w zespole J. Aumera, po którym w r. 1821 przejął stanowisko baletmistrza cesarsko-królewskiego. Wystawił tam m.in. balet komiczny „Das Schweizer Milchmädchen” (muzyka Gyrowetz), powtarzany potem w jego wersji przez różnych choreografów. Sprowadził z Paryża rodzinę oraz zajął się dalszym kształceniem Marii i Paola; doskonalił technikę córki, m.in. jej taniec na puentach, który był wtedy nowością. Na debiut Marii w r. 1822 zrealizował w Hofoper divertissement baletowe „La Réception d’une jeune nymphe à la cour de Terpsichore” do muzyki G. Rossiniego i partnerował jej jako Zefir. Latem 1824 zakończył występy w Wiedniu, po czym zorganizował Compagnie Taglioni i wyjechał z nią do Stuttgartu. Tam stworzył m.in. popularny balet komiczny „Danina, oder Jocko, der brasilianische Affe” (wersja pol. „Amazylia, czyli Dziecię i małpa”) do muzyki P. J. von Lindpaintnera. Ze swoim zespołem występował także w Monachium i Neapolu.
W r. 1828 przeniósł się T. z rodziną do Paryża, gdzie Maria otrzymała dwuletni kontrakt w Théâtre de l’Académie Royale de Musique. Opracował tam choreografię sceny baletowej w operze „Le Dieu et la bayadère” D.-F. Aubera, w której córka odniosła sukces; w r. 1831 podpisano z nią sześcioletni kontrakt, a T. został baletmistrzem z gwarancją, że będzie jedynym choreografem jej występów. W teatrze zrealizował choreografię m.in. scen baletowych w operach: „Robert le Diable” i „Les Huguenots” G. Meyerbeera, „Gustave III, ou Le Bal masqué” Aubera i „Juive” J. F. Halévy’ego oraz balety „La Syphide” do muzyki J.-M. Schneitzhöffera, nową wersję „Nathalie, ou La Laitière suisse” do muzyki Gyrowetza i M. Carafy di Colobrano, „La Révolte au sérail” do muzyki T. Labarre’a i „La Fille du Danube” do muzyki A.-Ch. Adama. W poł. r. 1833 dyrekcja Warszawskich Teatrów Rządowych wysłała baletmistrza Maurice’a Piona na kilka miesięcy do Paryża, w celu zapoznania się z choreografiami T-ego; wg nich Pion wystawił w r. 1837 w Warszawie „Mleczarkę szwajcarską” oraz scenę baletową w „Robercie Diable”.
Po zakończeniu kontraktu w r. 1837 wyjechał T. z Marią na występy do Londynu i Edynburga, a następnie rozpoczął z córką pracę w Petersburgu. W Teatrze Bolszoj zrealizował dla niej swoje dawne choreografie: „Sylfidę”, „Bunt w seraju” i „Dziewicę Dunaju” oraz nowe, m.in.: „Mirandę, czyli Rozbicie okrętu” do muzyki Aubera i Rossiniego, „La Gitana, czyli Hiszpańską Cygankę” do muzyki J. Schmidta i Aubera, „Cień” do muzyki L. W. Maurera, „Rozbójnika morskiego” do muzyki Adama oraz „Aglaję, wychowankę Amora”, „Daję, czyli Portugalczyków w Indiach” i „Hertę, królową Elfryd, czyli Czarownicę i pasterkę”, wszystkie do muzyki J.-F. Kellera. Towarzyszył córce w podróżach artystycznych, wznawiając lub realizując swoje balety; byli m.in. w Warszawie, gdzie z okazji ich przyjazdu Pion przygotował w Teatrze Wielkim 27 III 1838 akt drugi „Sylfidy”. W r.n. Pion zrealizował tam całą „Sylfidę” T-ego oraz jego „Amazylię, czyli Dziecię i małpę”. Dorobiwszy się znacznego majątku, T. z córką zakupili posiadłość w Blevio w Królestwie Lombardzko-Weneckim (Cesarstwo Austriackie) z willą nad jeziorem Como. W marcu 1841 ponownie byli w Warszawie i 3 IV t.r. w Teatrze Wielkim T. wystawił z udziałem Marii „Rozbójnika morskiego”, w swojej petersburskiej choreografii. Dn. 20 IX 1842 Pion zrealizował jego najnowszy balet „Herta, królowa Elfryd”. Po zakończeniu kontraktu rosyjskiego T. w sezonie 1842/3 odwiedził z córką Włochy; w La Scali przygotował dla niej m.in. dwa nowe balety do muzyki G. Panizzy: „Satanella” i „La Péri”.
Gdy kariera taneczna Marii zaczęła zbliżać się do końca, T. na propozycję prezesa Warszawskich Teatrów Rządowych, gen. policmajstra I. Abramowicza, przyjechał w maju 1843 do Warszawy; we wrześniu został dyrektorem baletu i szkoły baletowej w Teatrze Wielkim. Pierwsze divertissement, „Zabawa tancerska” do muzyki Józefa Damsego, wystawił 27 VI t.r. W lipcu zaczął przygotowywać tańce do przedstawień, sprowadzonego do Warszawy «towarzystwa operzystów włoskich» z E. Boccą na czele. Następnie z powodzeniem wystawił balet „La Gitana” do muzyki J. Schmidta, Aubera i Józefa Stefaniego (premiera 23 IX). Dn. 23 XI awansował na dyrektora Warszawskich Teatrów Rządowych ds. baletu i opery włoskiej. Jednocześnie zaczął szkolić tancerzy w szkole baletowej, gdzie jego uczennicami były m.in. Filipina Damse, Maria Freytag oraz siostry Anna i Karolina Straus, znane później solistki. W r. 1844 sprowadził do Warszawy Marię, która od stycznia do kwietnia t.r. występowała w baletach ojca. O jego „Poranku indyjskim” z 1 I do muzyki Stefaniego napisano w „Gazecie Teatralnej” (1844 nr 2), że w balecie trwającym zaledwie trzy kwadranse T. zdołał «wprowadzić takie mnóstwo powabów […] nieprzerwany ciąg grupowań pełnych gustu i malowniczości, wśród ciągłych zmian bawiących oko i niedozwalających mu na chwilę oderwać się od sceny», dowodząc «niewyczerpanego talentu wsławionego w Europie mistrza». Wśród kolejnych premier T-ego do muzyki Stefaniego, obok „Dnia karnawału weneckiego” (21 I 1844) i „Pustot karnawałowych” (12 I 1845), wyróżniała się «piękną wystawą, ślicznymi tańcami, interesującymi, a przy tym wesołymi scenami i wybornym ról wykonaniem» „Anetta, czyli Sen wieśniaczki” (5 XII 1846); «publiczność żądała powtórzenia po kilkakroć tak scen, jak i tańców» („Kur. Warsz.” 1846 nr 325). Podobały się też „Łowy Diany” do muzyki Aubera (wyst. 3 II 1844), «piękny i gustowny, chociaż krótki balet […] Grzmiące oklaski i kilkakrotne przywołanie po ukończeniu panny i pana Taglioni były hołdem podziękowania i dla tancerki, i dla jej ojca za układ baletu»” („Gaz. Teatr.” 1844 nr 10). Dn. 20 IV t.r. wystawił T. swój petersburski „Cień”. W r. 1847 zrealizował do muzyki Stefaniego «nową zabawę choreograficzną» „Przybycie, zabawę i odjazd na kolei żelaznej” (17 IV), pełną «ruchu, życia, swobody i rozmaitości» („Gaz. Warsz.” 1847 nr 106) oraz „Panoramę Neapolu” (13 X). Pokazał też „Markietankę i pocztyliona” do muzyki C. Pugniego i Stefaniego (28 II 1850) oraz „Miłość przebudzoną” do muzyki Panizzy i Stefaniego (30 X 1852). Dla szkoły baletowej przygotował 27 IV 1845 „Wyspę Amazonek” do muzyki Stefaniego, a 5 IX r.n. „Diabełka kulawego, czyli Kłopoty opieki” do muzyki J. Damsego. Z czternastu baletów i divertissements pokazywanych w Warszawie większość była przeróbkami wcześniejszych jego baletów, ale niektóre powstały specjalnie dla sceny warszawskiej. T. zrealizował także sceny taneczne w przedstawieniach operowych: „Lukrecja Borgia” G. Donizettiego (22 VII 1843), „Otello” Rossiniego (29 VII 1843), „Wolny strzelec” K. M. Webera (muzyka tańców Stefani, 16 XI 1843), „Córka regimentu” Donizettiego (3 XII 1843), „Faworyta” Donizettiego (17 XII 1844), „Niema z Portici” Aubera (20 II 1845), „Pustynia” F. Davida (oda symfoniczna, 12 X 1845), „Ferdynand Kortez” G. Spontiniego (6 XII 1845) i „Aleksander Stradella” F. von Flotowa (20 VI 1846). W baletach T-ego artyści warszawskiej sceny, m.in. Konstancja Turczynowicz, Karolina Wendt, Feliks Krzesiński, Aleksander i Antoni Tarnowscy, kształtowali swoje osobowości artystyczne; jego asystentem i wychowankiem był baletmistrz i choreograf Roman Turczynowicz. W l. 1844–5 zapraszał T. dwukrotnie z Berlina na kilkutygodniowe występy gościnne syna Paola z żoną Amalią, a w r. 1851 także ich córkę, Marię (obie tancerki); występy rodziny Taglionich w Warszawie cieszyły się wielką popularnością. Za dyrekcji T-ego zespół baletowy Teatru Wielkiego osiągnął najwyższy poziom w dziewiętnastym stuleciu.
Dn. 7 XI 1852 wyjechał T. do Lombardii na ślub wnuczki, Eugénie Marie Edwige Gilbert de Voisins z księciem gen.-majorem Aleksandrem Trubeckim. Wrócił do Warszawy 11 IV 1853, lecz pod koniec sezonu zrezygnował ze stanowiska dyrektora i 8 VIII t.r. opuścił ostatecznie Warszawę; osiadł z rodziną w Blevio. Odwiedzał syna w Berlinie oraz córkę w Paryżu; w listopadzie 1860 pomagał jej przygotować choreografię baletu „Le Papillon” do muzyki J. Offenbacha. Śmierć żony (25 II 1862 w Paryżu) nadszarpnęła zdrowie psychiczne T-ego. Wdawał się w ryzykowne spekulacje finansowe, przez co doprowadził córkę do bankructwa. Zmarł 11 II 1871 w willi w Blevio, należącej już do jego wnuczki. Został pochowany prawdopodobnie na miejscowym cmentarzu, choć niewykluczone, że spoczywa w grobie żony na Montmartre w Paryżu. Choreografie T-ego z udziałem córki, bazujące na jej talencie lirycznym, zapoczątkowały nurt romantyzmu w balecie europejskim.
Córka T-ego, Maria (zm. 1884), poślubiła w r. 1832 w Londynie francuskiego arystokratę, hr. Jeana-Pierre’a Gilbert de Voisins, z którym od r. 1836 była w separacji, a w r. 1844 rozwiodła się; zakończyła w r. 1847 karierę baleriny, od r. 1858 pracowała jako inspektorka tańca i profesorka klasy udoskonalenia w paryskiej Operze, a w l. 1870–80 prowadziła szkołę tańca towarzyskiego w Londynie. Syn Paolo (zm. 1884), tancerz i choreograf (w l. 1847–51 w Her Majesty’s Theatre w Londynie, potem w Neapolu i Wiedniu), od r. 1856 baletmistrz Opery Dworskiej w Berlinie, był żonaty od r. 1829 z niemiecką baleriną Amalią Galster (ok. 1808 – 1881) i miał z nią córkę Marię Taglioni tzw. młodszą (1830–1891), tancerkę.
W Teatrze Wielkim w Warszawie jedna z sal baletowych nosi imię T-ego.
Pastel na papierze w Museo Teatrale alla Scala w Mediolanie; – Enciclopedia dello spettacolo, Roma 1965 IX; Estreicher w. XIX, X; International Encyclopedia of Dance, New York 1998 VI (bibliogr.); Słown. teatru pol. (błędna data śmierci, bibliogr.); – Beaumont C. W., Complete book of ballets, London 1956; Chynowski P., Filippo Taglioni, w: Program baletu „La Gitana”, Teatr Wielki – Opera Narodowa, W. 1993 (portret, litogr.); Dahlgren F. A., Förteckning öfver svenska skådespel uppförda på Stockholms theatrar 1737–1863 och Kongl. theatrarnes personal 1773–1863 med flera anteckningar, Stockholm 1866; Guest I., Balet romantyczny w Paryżu, W. 1978 (bibliogr.); Krasovska V., Russkij baletnyj teatr od vozniknovenia do serediny XIX veka, Leningrad 1958; Levinson A., Marie Taglioni 1804–1884, Paris 1929; Lifar S., Histoire du ballet russe depuis les origines jusqu’à nos jours, Paris 1950; Mlakar P. i P., Unsterblicher Theatertanz. 300 Jahre Ballettgeschichte der Oper in München, Wilhelmshaven 1992 I (grafika); Petrov O., Russkaja baletnaja kritika konca XVIII – pervoj poloviny XIX veka, Moskva 1982; Pudełek J., The Warsaw Ballet under the directorships of Maurice Pion and Filippo Taglioni, 1832–1853, „Dance Chronicle” 1988 nr 2 s. 219–73; taż, Warszawski balet romantyczny 1802–1866, Kr. (1968); Szczublewski J., Teatr Wielki w Warszawie 1833–1993, W. 1993; Świetlicka H., Repertuar teatrów warszawskich 1832–1862, W. 1968; Turska I., Krótki zarys historii tańca i baletu, Kr. 1983; Waszkiel H., Trudne lata. Teatr warszawski 1816–1868, W. 2015; Winter N. H., The pre-Romantic Ballet, London 1974; – Taglioni F., Z dziennika, 1838–1849, w: Program baletu „La Gitana”, Teatr Wielki – Opera Narodowa, W. 1993; – „Gaz. Teatr.” 1843 nr 77, 1844 nr 6; „Gaz. Warsz.” 1838 nr 138, 1842 nr 271, 1843 nr 258, 1845 nr 113, 217; „Le Guide Musical” 1871 nr 8 s. 29–30; „Kur. Warsz.” 1838 nr 84, 1839 nr 106, 1841 nr 91, 1842 nr 249, 1843 nr 191, 198, 252, 305, 1844 nr 2, 21, 33, 107, 143, 145, 152, 323, 338, 1845 nr 12, 50, 112, 197, 217, 272, 326, 1846 nr 237, 1847 nr 103, 275, 1850 nr 58, 1852 nr 297, 1853 nr 96, 206; – Bibliothèque et Musée de l’Opéra, Bibliothèque Nationale w Paryżu: sygn. R1 à R14, R16 à R87 (dot. rodziny Taglionich, m.in. artykuły prasowe, koresp., dok. i autobiogr. córki Marii).
Paweł Chynowski